Als je hier bent voor een samenvatting van het boek, dat doe ik niet. Je kunt op Historiek een goede samenvatting vinden van het leven van Mussolini. Samenvatten vind ik zelf best wel saai om te doen en aangezien ik stukjes schrijf voor mijn lol en om mijn eigen gedachten te ordenen kun je in dit blog mijn gedachten lezen over het boek.
Wil je eerst mijn gedachten lezen over deel 1 en 2, dan kan dat hier.
Vooraf wil ik wel wat zeggen over de indeling van het boek. Alle boeken hebben korte fragmenten, waarbij meer biografisch-romanachtige schetsen worden gecombineerd met fragmenten uit historische documenten.
Is M een psychologisch portret?
Deze vakantie las ik deel 3 van Scurati’s serie over Mussolini. Een tijdje terug kwam ik op de Substack van Stefano Feltri, een bekende Italiaanse journalist, dit stuk tegen van Filippo Riscica, een Italiaanse filosoof. In zijn artikel buigt hij zich over de vraag of Scurati een psychologisch portret van Mussolini heeft gemaakt (de tegenstanders zeggen nee, daar is het te fragmentarisch en documentarisch voor).
Volgens Scurati tellen Mussolini’s handelingen en dat psychologisch onderzoek een rationalisering achteraf is wat geen recht zou kunnen doen aan de daadwerkelijke echte motivatie. In het boek lezen we vaak dat Mussolini de tijdgeest incarneert en dat in die hoedanigheid hij dus motieven van buitenaf (het volk) belichaamt.
Tot zover even de parafrasering in het Nederlands van de eerste helft van het artikel van Riscica.
Fascisme van buiten, fascisme van binnen
Mij viel mij op dat in deel 3 het perspectief verplaatst. Mussolini neemt een minder grote plaats in en heel interessant is de uitdieping van fascistische dissidenten. Zoals die van de joodse fascist Renzo Ravenna, lange tijd burgemeester van Ferrara en vriend van Italo Balbo (vooraanstaande pief in aeronautica, luchtvaartzaken). In deel 1 zagen we vooral mensen die achter Mussolini gingen staan, maar nu zien we het fascisme van binnenuit en de mensen die er ook moeite mee hadden. Ook zien we een karakterschets van Ciano (Tot ’39 minister van Buitenlandse Zaken; opportunistisch, geldingsdrang, met een zucht naar luxe). Ravenna en Balbo, daar ga je sympathie voor voelen, van Ciano en Mussolini bleef ik vooral de karakterzwakte voelen, het onvermogen om helder te denken en daardoor uit gemakzucht slechte keuzes te maken.
Se solo non fosse stato razzista (Als het maar niet racistisch was geweest…)
Wat mij in deel 3 ook sterk opviel was iets wat je ook hoort in Italie: namelijk: het fascisme was nog niet zo slecht, als het maar niet zich had aangesloten bij de rassenwetten van Nazi-Duitsland, was het maar niet antisemitisch geworden. Uit het verhaal lijkt dit ook een keuze te zijn geweest van Mussolini, vanuit diezelfde motieven: geldingsdrang en opportunisme, maar ook onbuigzaamheid, de onmogelijheid om in grijstinten te denken en om terug te keren naar een plek waar ‘nee’ gezegd kan worden. Het moest vooruit: geweld, hun idee van vooruitgang en expansie. Ze zaten er te diep in hun nek in om nog terug te kunnen.
Verder vond ik het echt verdiepend om een heldere uiteenzetting te krijgen van de verschillende fases van territoriale aggressie en gebrekkige reacties daarop van de andere landen. De anschluss, Sudeten Duitsland en Polen. Hoe dat is gegaan. Ik vond dat heel verhelderend, ook om te zien hoe dat chronologisch ging met de onderhandelingen tussen Hitler, Mussolini, de diplomaten aan weerszijden en Ribbentropp en Ciano. Het lijkt een golf te zijn geweest die niet te stoppen had kunnen worden. Maar is het wensdenken om te denken dat het schrijven van de geschiedenis onvermijdelijk is. Ik las het laatst in een quote van Grunberg die het zich afvroeg. Tja.
Psychologische schets
Bij de online meet na deel 1 was er een deelnemer van de boekenclub die Mussolini typeerde als bipolair, dat (en diagnoses uberhaupt) stootte me wel wat tegen de borst, maar desalniettemin haalde ik er wel karaktereigenschappen uit het boek, van Mussolini. Die verlichaaming van de tijdsgeest is natuurlijk ook interessant. Ik denk dat mensen zich in die tijd een beetje verloren hebben in de retorica, ook van intellectuelen en dat ze zich onvoldoende grenzen hebben gesteld. Op zo’n moment kan een politicus dan de boude uitspraken doen waar mensen in twijfel behoefte aan hebben.
De rol van intellectuelen (en Scurati) in het publieke debat over fascisme
Verder gaat het in het artikel van Riscica over de rol van een roman in het publieke debat, in dit geval over bijvoorbeeld de wenselijkheid van toenemende bevoegdheden van een (autoritaire) staat. Ik las in 2025 ook het boekje van Chomsky Intellectuals and the state. Volgens Riscica worden in Italie vaker romans gebruikt om een tijdsgeest en de sociale wereld te karakteriseren, dan non-fictie. Maar dat in fictie altijd dingen worden weggelaten, wat in een redelijk wetenschappelijk werk niet mogelijk zou zijn. Die beperkingen zouden we in het oog moeten houden en dat fictie niet de feiten zou moeten uitleggen of analyseren. Tja, dat moge zo zijn (een wetenschappelijk historisch stuk maakt ook keuzes), ik denk dat we hier moeten uitkijken voor opacity, het overanalyseren van een verhaal op retorische wijze waardoor er uiteindelijk alleen een intellectueel amoralistisch standpunt overblijft.
Inmiddels ben ik er wel van overtuigd dat het niet zoveel zin heeft om Trump een fascist te noemen, want de situatie destijds was zoveel anders. Dat betekent echter niet dat geschiedenisboeken een pedagogische waarde hebben en je iets kunnen vertellen over goed burgerschap. Of over hoe dat niet zou moeten.
Lessen over goed burgerschap
Ik vond het verhelderend om te zien hoe Ciano en Mussolini er door zichzelf in werden geluisd, door hun eigen tekortkomingen en hoe Ravenna en Balbo er door anderen in werden geluisd en plotseling geconfronteerd werden met een realiteit als een voldongen feit. Niemand houdt van voldongen feiten als je niet bent gehoord of gezien in de besluitvorming. We moeten onszelf grenzen stellen, opdat we niet zijn zoals Ciano en Mussolini en we moeten nee zeggen tegen anderen voordat het te laat is, zoals bij Ravenna en Balbo. Laat dit de les zijn van Scurati. Nee zeggen is moeilijk, zo hoorde ik in de podcast van Alette Smeulers, waar ik een paar afleveringen van heb zitten luisteren. Aanrader. Zodat we het weten, dat het moeilijk is. Laten we er maar eens mee oefenen.
Wil je mijn artikel over boek 1 en boek 2 lezen, klik dan hier.
Wil je mijn artikel over boek 4 lezen, klik dan hier.
Geef een reactie