Afgelopen week las ik deel 4 van de serie over Mussolini. Als je hier bent voor een samenvatting van het boek, dat doe ik niet. Je kunt op Historiek een goede samenvatting vinden van het leven van Mussolini. Samenvatten vind ik zelf best wel saai om te doen en aangezien ik stukjes schrijf voor mijn lol en om mijn eigen gedachten te ordenen kun je in dit blog mijn gedachten lezen over het boek.
Wil je eerst mijn gedachten lezen over deel 1 en 2 dan kan dat hier. Wil je eerst mijn gedachten lezen over deel 3 dan kan dat hier.
Vooraf wil ik wel wat zeggen over de indeling van het boek. Alle boeken hebben korte fragmenten, waarbij meer biografisch-romanachtige schetsen worden gecombineerd met fragmenten uit historische documenten.
In dit deel zitten veel beschrijvingen van de situaties aan de verschillende fronten: Rusland (Stalingrad) en Afrika (El Alamein), maar ook de situatie in voormalig Joegoslavie (vooral Slovenie en Kroatie) daar heb ik veel over geleerd. Een kookpot toen al van interne etnische spanningen die enerzijds uitgebuit werden om te kunnen overheersen en anderzijds de bevolking die bruut onderdrukt werd. Het doet mij een beetje denken aan de situatie in Sudan nu, waar Rusland bijvoorbeeld beide partijen steunt in het conflict om zo zelf optimaal te kunnen profiteren van bijvoorbeeld de gouddelving en de goudprijs. Ook worden kampen beschreven in de regio Friuli en Slovenie waar de honden geen brood van lusten.
Minderwaardigheidscomplex
De laatste tijd hoor ik wel eens mensen beweren dat de betere wereld komt als we allemaal heel hard aan onszelf gaan werken. Dat gaat van coaches die mensen ondersteunen keuzes te maken die daadwerkelijk goed zijn (voor zichzelf en waar ze achter staan) tot aan bloggers op PsychoseNet. Zij beweren dat sommige wereldleiders eens aan wat introspectie zouden mogen doen. Nou heb ik heel veel moeite om Trump, Poetin of Xi Jinping huilend tegenover een psycholoog voor te stellen omdat ze schuldgevoelens hebben.
Het kenmerk van deze mensen is de afwezigheid daarvan, van schuldgevoel. Iets wat we vaker zien volgens mij hoger in de maatschappelijk economische gelederen. Onderaan bungelen dan de mensen die door datzelfde schuldgevoel en minderwaardigheidscomplex verteerd worden van binnenin. Kennelijk kan dat intern zich vestigen of zich extern uiten. Heb je persoonlijk geluk, dan uit het zich extern, dan heeft je omgeving er last van.
Op het blog van Historiek over Mussolini lees je overigens dat Mussolini als kind al twee keer iemand neerstak met een mes. Dat lees je niet in deze boeken van Scurati, daarin gaat het niet over diens kindertijd. Het geeft wel te kennen dat je hier wellicht te maken hebt met een psychopaat. Heel gratuit die psychiatrische classificaties, maar wellicht nog te weinig gebruikt in de mainstream journalistiek om wereldleiders te beschrijven? Het is lastig. Is het helpend? Of zou het beter zijn mensen af te rekenen op hun daden en de aandacht beter kunnen verschuiven naar het handhaven van het recht? Ik ben geneigd het laatste te denken.
Bij Mussolini is het duidelijk een externe kwestie / situatie die de consequenties moet dragen van die spirituele onvolwassenheid. De relatie met Hitler, de noodzaak om oorlogen te beginnen en vol te houden; in dit boek lezen we dat het een gevolg is van een heel diep minderwaardigheidscomplex en een heel sterk verlangen om het sterkste jongetje van de klas te willen zijn. En uiteindelijk zie je dan een klein huilend jongetje, een oude verdwaasde eenzame man. Dat is wat overblijft van Mussolini. Van Europa blijft een puinhoop over. En miljoenen doden.
De titel: lot of waarheid
In de Italiaanse titel is het ‘Het uur van het lot’, terwijl de Nederlandse vertaling ‘Het uur van de waarheid’ is. Dat heeft te maken met uitdrukkingen en wat mensen veel zeggen. In Nederland zeggen we niet ‘het uur van het lot’. Wat niet wegneemt dat het een andere betekenis is. Het is het lot van het fascisme om zo te eindigen zoals het doet in dit boek: in een zinloze orgie van geweld. Het is de waarheid, maar dat het het lot is betekent meer.
Het betekent dat het al ingebakken zat in het fascisme van 1921. Op de Italiaanse achterflap staat een parafrasering van een citaat uit het einde van het boek: ‘Ha urlato per una vita invocando la storia. Nemmeno lui osa, però, abbaiare al destino.’ Ik vind dat machtig. Hij durft niet te blaffen naar het lot, Mussolini, terwijl hij heeft lopen schreeuwen door zich te beroepen op de geschiedenis. Ook geen correcte vertaling van mijn kant. Maarja, wat is een vertaling, een reflectie van een receptie zou het niet moeten zijn.
Blaffen naar het lot. Ik vind dat een machtige beeldspraak, een treffende metafoor. Ik werd daardoor geraakt, maar ik vind het moeilijk om onder woorden te brengen waarom. Misschien is het iets van de zinloze aggressiviteit wat in die beeldspraak zit. Ik stel me een herder voor, die iets heeft gehoord en een Pavlov reactie heeft. Maar je wilt het lot niet afroepen. Je weet dat het lot onvermijdelijk is, je voelt het soms, maar je zou het toch willen afwenden.
De ongeremde illusies
Verder erg treffend in dit boek: de illusies van die machthebbers, de fascisten aan het hoofd, die sinds ’39, zich beroepende op het oorlogsrecht, alles alleen hebben besloten zonder zich te spiegelen aan anderen. Er is niemand die tegengas geeft, het hele bureaucratische fascistische apparaat heeft allerlei illusies in stand gehouden: de mogelijkheid van een oorlog aan eindeloos veel fronten, de grenzeloze machtshonger. De massapsychose, er wordt wel eens naar verwezen. Collectieve dwaling. Ik vind massapsychose een verkeerde naam, maar collectieve dwaling dat bestaat wel. Het is bizar hoe mensen feiten kunnen ontkennen. Feiten die worden betwijfeld. Je mag geen mensen doden, beslissingen maak je samen, respecteer de soevereiniteit van een ander land. Zucht.
Als Mussolini op het einde ten val wordt gebracht, doordat Afrika verloren is gegaan en de Geallieerden geland zijn in Sicilie en Rome bombarderen, dan wordt het fascisme (of de heerschappij van Mussolini) door diezelfde fascisten ten val gebracht. Ik las ter aanvulling ook dit artikel van Historiek over Piero Badoglio, de fascist die de hele oorlog een smerige rol speelde, maar uiteindelijk in opstand komt. Wat ben je dan? Een gewetenloze opportunist of een moraalridder? Van Mussolini lees je de ontgoocheling, hij blijft in verbijstering achter, niet begrijpend wat hij zelf over zich heen heeft geroepen.
Dit deel eindigt met de afzetting van Mussolini als dictator en het herstellen van de macht van de koning en iets wat vaag lijkt op democratie. Heel vaag. Ik ben nog benieuwd naar deel 5, want het schijnt dat Mussolini gered gaat worden en nog een tijd een marionettenrepubliek gaat regeren in Salò, daar weet ik weinig van.
Verder lezen over WOII in Italie?
Over deze periode heb ik wel La storia van Elsa Morante gelezen. Een ontzettend indrukkend boek wat gaat over de bevrijding van Rome en ook De dag voor het geluk kwam, over de strijd om Napels en net na de bevrijding van Erri De Luca.
Ik hoop dat ik dit jaar toekom aan het lezen van Christus kwam niet verder dan Eboli van Carlo Levi, ook een Italiaanse klassieker over WOII en ook Una questione privata (in 2024 in Nederland vertaald als Een privekwestie) van Beppe Fenoglio staat op mijn lijst van dit jaar wat gaat over ’44 in de Piemont. Misschien moet ik dat meenemen in april wanneer ik daar op vakantie ben. De Tweede Wereldoorlog is natuurlijk overal in Europa belangrijk in de literatuur. Voor Primo Levi’s werk, de getuigenis van de vernietigingskampen, ‘Is dit een mens?’ daar ben ik teveel een softie voor. Dat bespaar ik mezelf.
Wat ik wel ook nog interessant vind is L’Italia della Repubblica van Montanelli. Deze bekende Italiaanse journalist heeft in de jaren ’70, ’80 en ’90 een hele serie geschreven over de Italiaanse geschiedenis, waarvan een aantal delen over de oude geschiedenis in het Nederlands zijn vertaald door Alfons Caris. Wellicht kan hij de 20e eeuw ook nog aanpakken. Maar ik zou graag te weten komen op welke manier de Amerikaanse politiek de Italiaanse naoorlogse situatie heeft beinvloed. Over deze periode verscheen onlangs wel de film ‘C’è ancora domani’ van Paola Cortellesi, hoewel deze verschillende andere thema’s dan deze de ruimte biedt.
Geef een reactie