Tja, Paul Verhoeven weet er wel weer een feestje van te maken, het is een beetje sensatiezucht, lesbische nonnen in combinatie met geweldsfantasieeen. Dus daar ging ik niet zo goed op. Je kunt zoveel dingen zeggen of vertellen zonder die dingen. Ik vind seksualiteit meer iets voor de privésfeer en het genieten van geweldsdetails, zoals ook bij Tarantino gebeurd, ik heb daar niks mee. Ik vind dat esthetisch niet aantrekkelijk. Ik ga dan roepen achter het scherm en houd mijn handen voor mijn ogen tot het weg is.
Visioen of hallucinatie?
Anyway. Ik was wel geinteresseerd in het verhaal omdat het gaat over visioenen van een meisje in de 17 eeuw. Italie ook. Dan heb ik genoeg excuusjes om achter het scherm te kruipen. Nou heb ik zelf visuele hallucinaties gehad in een vroeger leven, dus ik vind het altijd interessant dat dat historisch vaak een politiek-religieuze betekenis is gegeven. (Zo schreef ik voor PsychoseNet ook een keer een stukje over Jeanne d’Arc). Het is opmerkelijk dat het vooral vrouwen waren die hun politieke positie wisten te versterken door het claimen van religieuze visioenen.
De synopsis van de film op Wikipedia:
“De 17e-eeuwse Italiaanse non Benedetta Carlini krijgt eind 17e eeuw, terwijl buiten de stadsmuren de pest woedt, een seksuele lesbische relatie met haar mede-zuster Bartolomea. Ze krijgt ook (meestal erotisch geladen) visioenen van Jezus, waarbij in een van de visioenen een man die gelijkenissen met Jezus vertoont haar probeert te verkrachten. Tijdens een van deze visioenen ontstaan in bepaalde nacht stigmata bij haar (wonden die refereren aan de kruisinging van Jezus), waardoor ze al snel in achting stijgt in de kloosterorde. Volgens sommige mede-zusters manipuleert ze de boel echter. Benedetta’s relatie met Bartolomea komt aan het licht, wat tot stevige ondervragingen leidt van de religieuze leiding. Bartolomea erkent na te zijn gemarteld dat zij en Benedetta seksuele hulpmiddelen hebben gebruikt. Als gevolg van die bekentenis wordt Benedetta uiteindelijk veroordeeld tot de brandstapel. Ze weet te ontsnappen en keert na enige tijd terug naar het klooster, waarbij het haar lukt om de pest buiten de stadsmuren te houden.“
Ook zie ik op Wikipedia: “De film is gebaseerd op het historische non-fictieboek Immodest Acts: The Life of a Lesbian Nun in Renaissance Italy uit 1986 van Judith C. Brown”
Seks en geweld
In de film wordt het een beetje in het midden gelaten of Benedetta nou echt psychotisch was, wel is het duidelijk dat ze shit had (ze verwondde zichzelf ernstig, en om welke reden je dat ook doet, het is niet een fijne reden, je zou mensen gunnen dat ze zonder kunnen). Ik kan me voorstellen dat dat een inspiratie is voor een filmpersonage. De ambiguiteit daarin is mooi. Zeker voor Paul Verhoeven die de gedachten niet uit zijn hoofd kan krijgen van lesbische nonnen en zich vooral focust op de seksuele onderdrukking.
Ook word er wel erg opzichtig gespeeld met de twee meest evidente stereotypen van de vrouw, die niet altijd in haar voordeel uitpakken: de hoer en de heilige.
Minderheden perspectief alert
Ik denk ook dat Verhoeven zich voor de film niet heeft verdiept in de perspectieven van ervaringsdeskundigen met psychosegevoeligheid. Alsof we dat allemaal wel een beetje hebben. Niet iedereen vindt die Stanlislaw ook methode interessant, maar ik vind een beetje research in je onderwerp de artiest altijd wel sieren, omdat je anders vervalt in platte beelden. Ik vind het jammer dat het nodig is seks, psychische kwetsbaarheid en geweld op die manier te koppelen dat het jouissance wordt geacht op te roepen, maargoed, er zijn ook hele volksstammen (vooral mannen) die zweren bij Pornhub, waar vrouwen het ook altijd prettig vinden om seksueel te lijden 🙄 dus there you go. Maar laat ik wel stellen: ik vind het geen progressief beeld of standpunt.
Mijn idee is dat Paul Verhoeven heeft gedacht: het is helemaal niet relevant om hier na te denken over een psychose, we’ve all been there, psychische shit. Maar dat vind ik echt een heel irritant standpunt. Maar ik vind het moeilijk om de woorden te vinden om dat te beschrijven. Waar het hem dat in zit.
Sixties men! 🦄 Boomer ideologie en macht als sociale constructie
Het gaat naar mijn mening eigenlijk over uitsluiting, wat vaak een psychische kwetsbaarheid versterkt of ook zelfs kan veroorzaken. Verhoeven is er ook wel duidelijk in dat het andere mensen zijn die de definities van madness/visioen beheersen en gebruiken om er zelf beter uit te komen. Een gedachte die ik ook terugzie bij het filosofische werk van de Italiaanse anti-psychiater uit begin jaren ’70: Franco Basaglia.
Ik vind die visie van Basaglia echter ook wel beperkingen hebben. Het idee dat madness tot stand komt door de normies, die om hun systeem in stand te houden, afwijkende manieren van denken uitsluiten. Tot het moment dat de sociale verhoudingen veranderen en definities over madness veranderen en sommige mensen weer ingesloten worden. Ik ben nu zijn boek aan het lezen.
Ook gaat het over het toeeigenen van een perspectief (door de machthebbers, in de film vertegenwoordigd door bijv. Alfonso Gesualdi) en het toe-eigenen van een discours door Benedetta, door een religieuze claim te leggen op haar visie, ze gebruikt de argumentatie van de machthebber om zo haar eigen zaak meer te bepleiten. Als je dingen wilt veranderen zul je nieuwe wijn altijd in oude zakken moeten doen. Je moet altijd de taal van de machthebber spreken, om hem in zijn eigen punt te kunnen bekritiseren.
Ik vind in de film weinig compassie voor Benedetta zitten en ik vind het beperkt om haar alleen in haar seksuele verlangens mens te zien worden. Ik heb de film niet afgekeken, ik ben tot iets over de helft gekomen. Zwak natuurlijk om dan toch een stukje erover te tikken, maar ik had er wel tabak van na een uur. En dat was niet omdat er Frans werd gesproken in deze film die zich afspreekt in Italie.
Een visioen als religieus theater om politieke macht te verkrijgen
Een ander feministisch perspectief lees je hier. Hierin vond ik vooral de theorie van Brian Levack interessant die wordt genoemd. Een citaat uit Rosa:
Een andere onderzoeker, Brian Levack, plaatst deze gebeurtenissen in een heel andere licht. Hij stelt dat door de opkomst van het nominalisme in de zeventiende eeuw (dat meer ruimte gaf aan obscure zaken als bovennatuurlijke activiteit en demonische entiteiten), vrouwelijke subjecten van exorcistische rituelen zo meer sociaal en seksueel zeggenschap krijgen in vergelijking met de toen heersende genderrol van vrouwelijke passiviteit. Levack klasseert de extasen van vrouwen als Benedetta onder “dramaturgie en religieus theater”, en ziet haar en andere gevallen als actieve deelnemers van sociale rituelen uit de toenmalige, religieuze barokcultuur.
Tja, dat is een interessante hypothese, maar ook meteen eenzelfde diskwalificatie van de argumentatie van Benedetta. Ik denk dat in de strijd tussen retorica en poezie als argumentatiemiddel, de retorica (vaak in dienst van mannen) het toch altijd wint van de poezie. We zien in ieder geval dat politiek gezien de eerste de overhand heeft.
Oproep aan vrouwelijke filmmakers!
Ik zou het dan ook prettig vinden als er een meer eigentijdse vrouwelijke filmmaker op zou staan die de vrouwen uit de historie met hun mystiek-politieke visioenen een ander, meer genuanceerd verhaal kan laten vertellen wat ook wel wat meer recht zou mogen doen aan de 17e eeuwse historische realiteit, waarin meer ruimte was voor magisch denken. Het blijft natuurlijk altijd gissen als we na gaan denken over hoe mensen vroeger dachten en waardoor hun motieven werden gestuurd. Het is vaak zo dat elke historische periode een eigen nieuwe kijk ontwikkeld op motieven van mensen uit het verleden. De Romeinen (rare jongens overig) zijn al 100 keer opnieuw geinterpreteerd bijvoorbeeld.
De blog over Jeanne d’Arc en haar visioenen volgt nu (voorheen op PsychoseNet, gepubliceerd voor het eerst in 2021) ⬇
Jeanne d’Arc
Jeanne d’Arc (1412 – 1431) is een nationale heldin van Frankrijk. Ze speelde een beslissende rol in de Honderdjarige oorlog met Engeland. De maagd van Orleans werd veroordeeld, maar vervolgens na haar dood op de brandstapel toch weer heilig verklaart in een politiek proces.
De motivatie van Jeanne om een rol te spelen in die oorlog was gebaseerd op stemmen die zij hoorde vanaf jonge leeftijd waarvan zij dacht dat die van de heilige Catharina, Margaretha en de aartsengel Michael waren. Deze heiligen waren in die tijd erg populair. Het is dus niet heel vreemd om je in die tijd te identificeren met religieuze figuren uit de Katholieke Kerk.
Stigma op Wikipedia
Op Wikipedia kun je lezen: ‘ Recentelijk probeert men haar visioenen uit te leggen als het gevolg van epilepsie, migraine, tuberculose en schizofrenie. Veel van die diagnoses werden opgesteld door historici en niet door medische specialisten (…) Medische experten wezen er trouwens zelf op, dat dergelijke ziektebeelden niet te verenigen zijn met de levensstijl en de activiteiten die Jeanne ontplooide’ Ook lezen we: ‘Historici voeren dan weer aan, dat het weinig waarschijnlijk zou geweest zijn, dat Jeanne aan het hof van Karel VII enige vorm van medewerking zou gekregen hebben, als zij geestesziek zou geweest zijn, gezien de ervaring die Karel VII had met zijn geesteszieke vader Karel VI.’
Kennelijk is het niet mogelijk om af en toe een visioen te hebben en daartussen normaal te functioneren. Stigma en onwetendheid van historici en medici die geen goed functionerende mensen zien in hun goede periodes buiten de ggz. Dit blog maakt duidelijk dat mensen met psychoses tot grootse dingen in staat zijn. Of je het nu eens bent of niet met de rol die zij in de oorlog heeft gespeeld.
Wanen, spiritualiteit, neurologie
Tijdens een psychose hebben veel mensen een religieuze waan. Ze denken dat ze zelf een heilige zijn of stemmen horen van God. Daarnaast zijn er veel mensen die hun spirituele gevoelens koesteren die ze hebben ervaren tijdens een psychose. Ook zien we steeds meer neurologisch bewijs voor spirituele ervaringen. Dat het dus niet zo zwart wit was met Jeanne d’Arc en haar visioenen mag hieruit blijken. Er zijn veel mensen met psychosegevoeligheid die tussen hun psychoses door afstand kunnen nemen van hun wanen en een prima realiteitsbesef hebben. In de tijd van Jeanne d’Arc was dit niet eens nodig want religieuze visioenen waren onderdeel van de cultuur van die tijd.
Het politieke visioen.
Het is niet uitgesloten dat Jeanne d’Arc politieke motieven had voor het verzinnen of aandikken van haar visioenen. Het lijkt mij onwaarschijnlijk gezien haar levensloop. Het was een eenvoudig boerenmeisje. Haar stand en haar geslacht maakten het voor haar onmogelijk om op een andere manier een politieke rol te vervullen die zij voor zichzelf zag weggelegd. Dat zij psychoses had én een politiek doel voor ogen lijkt mij het meest waarschijnlijk. Maar dat is een combinatie die veel mensen nog onmogelijk lijkt, helaas.
Afbeelding: Femke van Hemert
Geef een reactie